Przemoc w rodzinie – definicja, rodzaje i przejawy

Definicja przemocy domowej (przeciwdziałania przemocy)

Przemoc domowa to jednorazowe lub powtarzające się umyślne działanie albo zaniechanie, które wykorzystuje przewagę (fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną) i narusza prawa lub godność drugiej osoby, powodując krzywdę, cierpienie lub zagrożenie dla jej życia, zdrowia albo bezpieczeństwa.

(na podstawie: Dz.U. 2024 poz. 1673 – art. 2 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej)

Przemoc domowa definiowana jest jako:

✔️ jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie,
✔️ wykorzystujące przewagę – fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną –
✔️ naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej,

w szczególności takie, które:

• naraża na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
• narusza godność osobistą, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
• powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u osoby cierpienie lub krzywdę,
• ograniczające lub pozbawiające osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,
• istotnie narusza prywatność lub wzbudza poczucie zagrożenia, poniżenia czy udręczenia, także za pomocą środków komunikacji elektronicznej.

Rodzaje przemocy

Przemoc gorąca – charakteryzuje się agresją słowną i fizyczną, związana jest z odreagowywaniem emocji na osobach najbliższych;

Przemoc chłodna – jest pozbawiona gwałtownych wybuchów, emocji, przypomina raczej realizację z góry zaplanowanego scenariusza, często stosowana w imię fałszywie pojmowanych „wyższych celów” np. konsekwentnego wychowywania dziecka

1. Przemoc psychiczna

Przemoc psychiczna narusza godność osobistą – fundament wolności i praw człowieka. Do przemocy psychicznej zalicza się między innymi: krzyk, groźby, zastraszanie, presję 
i przymus, manipulację emocjonalną, ocenianie, krytykę, oskarżanie, oczernianie, wyzywanie, poniżanie, lekceważenie, ośmieszanie, upokarzanie, zawstydzanie, ujawnianie tajemnic, a także uporczywe ignorowanie izolowanie – ograniczanie kontaktów z innymi – naruszanie prywatności korespondencji, rozmów lub spotkań, odbieranie telefonów, zasypywanie wiadomościami czy stałe śledzenie działań drugiej osoby.

Przemoc psychiczna występuje najczęściej i często współistnieje z innymi formami przemocy – fizyczną, seksualną, ekonomiczną lub zaniedbaniem. W literaturze psychologicznej wyróżnia się także specyficzne jej odmiany, takie jak gaslighting i hoovering.

• Gaslighting to manipulacja, w której sprawca zaprzecza faktom, podważa ocenę sytuacji lub wspomnienia ofiary, kwestionuje jej zdrowie psychiczne, zarzuca przesadzanie, dramatyzowanie lub przewrażliwienie. Osoba doświadczająca tego typu przemocy zaczyna wątpić w swoje odczucia, poglądy i postrzeganie rzeczywistości, stając się coraz bardziej niepewna i przestraszona.
• Hoovering (dosłownie „wciąganie, zasysanie”) polega na próbach przywrócenia relacji po jej zakończeniu lub po próbie jej zakończenia. Sprawca podejmuje intensywne działania: dzwoni, pisze wiadomości, wysyła prezenty, nachodzi w domu lub w pracy, komentuje media społecznościowe, odwołuje się do poczucia winy lub litości ofiary. Celem jest utrzymanie kontroli i wciągnięcie osoby w relację, mimo że formalnie została ona zakończona.

Obie formy – gaslighting i hoovering – służą podporządkowaniu drugiej osoby oraz przejęciu nad nią kontroli.

2. Przemoc fizyczna

Przemoc fizyczna narusza nietykalność cielesną i prowadzi do uszkodzenia ciała lub stwarza jego ryzyko. Obejmuje między innymi: popychanie, ciągnięcie (np. za włosy lub uszy), uderzanie, kopanie, duszenie, szarpanie, szczypanie, szturchanie, przytrzymywanie lub krępowanie ruchów, przypalanie papierosem, polewanie wrzątkiem, rzucanie przedmiotami, a także wymuszanie ruchów lub przemieszczanie osoby.

3. Przemoc seksualna

Przemoc seksualna narusza intymność i sferę seksualną drugiej osoby. Polega na przymuszaniu do aktywności seksualnej lub kontynuowaniu jej wbrew woli ofiary. Przymus może mieć charakter fizyczny, psychiczny, szantażowy lub groźby. Do przemocy seksualnej zalicza się m.in.: wymuszanie kontaktów seksualnych, obmacywanie, komentowanie 
i krytykowanie wyglądu czy preferencji seksualnych, przymuszanie do oglądania pornografii, fotografowanie lub nagrywanie w sytuacjach intymnych bez zgody, a także rozpowszechnianie takich materiałów.

4. Przemoc ekonomiczna

Przemoc ekonomiczna dotyczy nadużyć w sferze finansowej i własnościowej. Może przejawiać się poprzez: wymuszanie kosztów utrzymania, zaciąganie kredytów bez zgody osoby, zmuszanie do podpisywania dokumentów dotyczących kwestii materialnych, odbieranie pieniędzy lub ograniczanie dostępu do nich, utrudnianie podjęcia pracy, zmuszanie do pracy nieodpłatnej, niszczenie mienia lub uniemożliwianie korzystania z pomieszczeń niezbędnych do funkcjonowania (np. łazienki, kuchni).

5. Zaniedbanie

Zaniedbanie polega na niewystarczającym zaspokajaniu podstawowych potrzeb osób zależnych – dzieci, osób starszych, chorych lub niepełnosprawnych. Może obejmować brak zapewnienia pożywienia, ubrania, schronienia, opieki medycznej, edukacji czy wsparcia emocjonalnego i społecznego. Zaniedbanie to także brak zainteresowania rozwojem dziecka lub sytuacją zdrowotną osoby dorosłej wymagającej opieki.